Ojcowski Park Narodowy

Ekstensywna gospodarka w ochronie przyrody

Projekt:
Ochrona czynna muraw kserotermicznych i naskalnych w Ojcowskim Parku Narodowym oraz utworzenie siedlisk zastępczych dla zagrożonych gatunków flory, w formie ogrodu
Beneficjent:
Ojcowski Park Narodowy
Wartość projektu:
1 076 584,12 zł
Dofinansowanie UE:
915 096,50 zł

Ciepłolubne murawy to interesujące zbiorowiska roślinne, przypominające kwiecisty step. Tworzące je gatunki świetnie przystosowały się do słabych gleb oraz ekstremalnych warunków mikroklimatycznych: dość niskiej wilgotności, intensywnego nasłonecznienia i wysokich temperatur, panujących latem przy gruncie. Zmiana tych warunków (wzrost zacienienia, wilgotności i żyzności gleby) powoduje zamieranie cennych gatunków roślin i przekształcanie muraw w łąkę lub las. Aby temu przeciwdziałać, stosuje się połączenie zabiegów koszenia, usuwania drzew i krzewów oraz wypasu.

W ramach projektu, od maja do czerwca, wypasano kilkadziesiąt owiec i kóz na powierzchni ok. 2 ha. To okres najbujniejszej wegetacji, kiedy na posiłki tych zwierząt składają się głównie trawy, stanowiące konkurencję dla roślin kserotermicznych. Selekcja pokarmowa sprzyja rozwojowi roślin ciepłolubnych, które są pomijane przez zwierzęta ze względu na niektóre ich cechy, takie jak: niskie walory smakowe, budowa czy zawartość olejków eterycznych. Kozy zgryzają także pędy drzew i krzewów porastających skalne zbocza oraz – dzięki oddziaływaniu za pomocą kopyt – naruszają glebę, co uruchamia erozję i zapobiega odkładaniu się w nadmiarze materii organicznej i w rezultacie użyźnieniu muraw.

Obecność zwierząt wywiera również wpływ na zwiększenie różnorodności gatunkowej siedliska. Odsłonięcie gleby prowadzi do uaktywnienia spoczywających w niej nasion, także roślin kserotermicznych. Co więcej, same zwierzęta rozsiewają na różnych fragmentach wypasanej murawy nasiona, które „podróżują” w ich sierści i przewodzie pokarmowym.

Jak zauważyli monitorujący efekty projektu pracownicy parku, nie wszystkie rasy kóz i owiec okazały się jednakowo skuteczne w roli „żywych kosiarek”. I nie chodzi tu tylko o efektywność zgryzania, ale o przystosowanie ras do rzeźby terenu: nie każda rasa bowiem tak samo dobrze wspina się po skałach! Najlepiej na ojcowskich stromiznach radziły sobie owce rumuńskie i wrzosówki, a z kóz – te należące do rasy polskiej.

Zabiegi mechaniczne są kontynuowane – co roku, po przekwitnięciu gatunków, kosi się niedojady (czyli rośliny niezjedzone przez kozy i owce) oraz usuwa się odrastające drzewa i krzewy w miejscach, do których nie dostaną się zwierzęta. Jesienne koszenia na ojcowskich skałkach to spektakularna kombinacja utrzymania zieleni i wspinaczki skałkowej. Posługiwanie się piłą czy kosiarką podczas wiszenia na linie to nie lada wyczyn. A skoszonych części roślin nie wolno zostawić na skałach – cała biomasa musi zostać jeszcze usunięta.

Murawy kserotermiczne wymagają czasochłonnych, skomplikowanych i kosztownych metod ochrony. Proces ich odtwarzania nie należy ani do szybkich, ani do łatwych. Wprowadzenie wypasu spowodowało jednak znaczny wzrost liczby i pokrycia gatunków charakterystycznych dla muraw, zwiększenie różnorodności gatunkowej oraz obniżenie pokrycia terenu przez krzewy i mszaki.